Η Σύρος και η Ερμούπολη
Η Ερμούπολη, πρωτεύουσα των Κυκλάδων, υπήρξε τον 19ο αιώνα ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά, ναυτιλιακά και πνευματικά κέντρα της νεότερης Ελλάδας — μια πόλη που γεννήθηκε από τη θάλασσα και έγινε σύμβολο πολιτισμού.
Μια πόλη που γεννήθηκε από την Επανάσταση
Από το 1822 η έρημη ως τότε ακτή της Σύρου δέχτηκε χιλιάδες πρόσφυγες της Επανάστασης από τη Χίο, τα Ψαρά, την Κάσο, τη Σμύρνη, τις Κυδωνιές και άλλες περιοχές. Με τόλμη, εμπορικό δαιμόνιο και ναυτική πείρα έστησαν μέσα σε λίγα χρόνια μια ολόκληρη πόλη.
Το 1823 έχτισαν τον ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, σήμερα Μητρόπολη της Σύρου. Το 1826, σε συνέλευση των πρώτων οικιστών έξω από τον ναό, η πόλη ονομάστηκε Ερμούπολη, προς τιμήν του Ερμή, θεού του εμπορίου, ύστερα από πρόταση του Χιώτη Λουκά Ράλλη. Ήδη το 1828 η απογραφή κατέγραφε 13.805 κατοίκους.
Η χρυσή εποχή
Ανάμεσα στο 1840 και το 1880 η Ερμούπολη αναπτύχθηκε ραγδαία σε κοσμοπολίτικη πόλη με ισχυρή αστική τάξη. Το 1844 η νεοσύστατη Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος ίδρυσε εδώ το πρώτο της υποκατάστημα, ενώ το 1856 η Ερμούπολη αναφέρεται ως η δεύτερη πόλη της χώρας σε πληθυσμό μετά την Αθήνα.
Στην ακτή της αναπτύχθηκε μεγάλη βιομηχανική ζώνη με ναυπηγείο, βυρσοδεψεία, κλωστήρια και ατμόμυλους. Το Νεώριο ιδρύθηκε τον Απρίλιο του 1861 από την πρώτη Ελληνική Ατμοπλοΐα, με την επίβλεψη του Ιταλού αρχιτέκτονα Pietro Sampo, και παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα παλαιότερα και μεγαλύτερα ναυπηγεία της Ελλάδας. Η βιομηχανική κληρονομιά της πόλης ζωντανεύει στο Βιομηχανικό Μουσείο Ερμούπολης.
Η Άνω Σύρος
Πάνω από την Ερμούπολη υψώνεται η Άνω Σύρος, ο μεσαιωνικός οικισμός που χτίστηκε ως κάστρο για προστασία από την πειρατεία. Οι καθολικοί κάτοικοί της κατάγονται από Ενετούς εμπόρους και Φράγκους της Λατινοκρατίας, όταν το νησί ανήκε στο Δουκάτο της Νάξου, ενώ η Σύρος τελούσε για αιώνες υπό την προστασία της Γαλλίας.
Χαρακτηρισμένη παραδοσιακός οικισμός από το 1988, η Άνω Σύρος είναι η πατρίδα του Μάρκου Βαμβακάρη, της «Φραγκοσυριανής». Η αρμονική συνύπαρξη Ορθοδόξων και Καθολικών αποτελεί ως σήμερα ένα από τα ωραιότερα χαρακτηριστικά του νησιού.
Η Πλατεία Μιαούλη
Η μεγαλύτερη και ιστορικότερη πλατεία της Ερμούπολης σχεδιάστηκε μετά το 1847 από τον Βαυαρό αρχιτέκτονα Wilhelm von Weiler και ονομάστηκε αρχικά «Πλατεία Όθωνος». Το 1862 μετονομάστηκε σε «Πλατεία Λεωτσάκου», ενώ το 1868 το κεντρικό της τμήμα στρώθηκε με μάρμαρα της Τήνου.
Με τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του ναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη το 1889 πήρε το σημερινό της όνομα. Σήμερα, περιβαλλόμενη από το Δημαρχείο, το Ιστορικό Αρχείο και την παλαιά Λέσχη «Ελλάς», παραμένει η καρδιά της ζωής της πόλης.
Το Δημαρχείο του Τσίλλερ
Το Δημαρχείο Ερμούπολης, έργο του Ερνέστου Τσίλλερ, χτίστηκε μεταξύ 1875 και 1891 στη βόρεια πλευρά της κεντρικής πλατείας, ακριβώς στον άξονα του μεγάλου εμπορικού δρόμου της πόλης. Η μνημειακή του εντύπωση θυμίζει περισσότερο ανάκτορο παρά δημοτικό κτίριο.
Κατά την ανέγερσή του η κύρια είσοδος μεταφέρθηκε στον όροφο και προστέθηκε το πλατύ μαρμάρινο κλιμακοστάσιο που κυριαρχεί σήμερα στην πλατεία. Παραμένει ένα από τα σημαντικότερα νεοκλασικά δημόσια κτίρια της Ελλάδας.
Το Θέατρο Απόλλων
Στις 30 Οκτωβρίου 1861 το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε ομόφωνα την ανέγερση Θεάτρου και Λέσχης στο κέντρο της πόλης. Το «Απόλλων» θεμελιώθηκε στα τέλη του 1862 σε σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Pietro Sampo και εγκαινιάστηκε στις 20 Απριλίου 1864 με τον «Ριγκολέττο» του Βέρντι, παρουσία του εμπνευστή του, Μιχαήλ Σαλβάγου.
Αν και συχνά αποκαλείται «μικρή Σκάλα του Μιλάνου», η σχεδίασή του αντλεί από τουλάχιστον τέσσερα ιταλικά πρότυπα: τη Σκάλα του Μιλάνου, το Σαν Κάρλο της Νάπολης, το θέατρο του Καστελφράνκο και την Πέργκολα της Φλωρεντίας. Η οροφή του κοσμείται με προσωπογραφίες ποιητών και μουσουργών, από τον Όμηρο και τον Δάντη ως τον Μότσαρτ και τον Βέρντι.
Στη σκηνή του εμφανίστηκαν τα μεγαλύτερα ονόματα του νεοελληνικού θεάτρου· εδώ η Μαρίκα Κοτοπούλη έδωσε στις 24 Μαρτίου 1953 την τελευταία παράσταση της ζωής της. Μετά την αποκατάσταση που ολοκληρώθηκε το 2000, το θέατρο φιλοξενεί το Φεστιβάλ Αιγαίου, το Animasyros και το Διεθνές Φεστιβάλ Κλασικής Μουσικής Κυκλάδων.
Η πρόσοψή του αποτελεί το κεντρικό στοιχείο του Θυρεού της Στοάς μας, σύμβολο του Φωτός και της πνευματικής παράδοσης της πόλης.
Η Λέσχη «Ελλάς»
Ήδη από τη δεκαετία του 1830 οι έμποροι της Ερμούπολης ίδρυσαν λέσχες κατά τα πρότυπα των αγγλικών clubs, χώρους συνάντησης, ενημέρωσης, άτυπου χρηματιστηρίου και κοσμικών εκδηλώσεων. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν η Λέσχη «Ερμής» (1836), η Λέσχη των Χίων και η Λέσχη των Ερμουπολιτών.
Το μέγαρο της Λέσχης «Ελλάς» ολοκληρώθηκε το 1863 στη βορειοανατολική γωνία της Πλατείας Μιαούλη, σε σχέδια του Pietro Sampo και με χρηματοδότηση του Μιχαήλ Σαλβάγου, ώστε να ενώσει τις δύο λέσχες της πόλης, «των Χίων» και «των μη Χίων». Η μνημειακή του όψη, με τους μαρμάρινους εξώστες και την τρίτοξη στοά με τους τοσκανικούς κίονες, και οι αίθουσες με τις εξαιρετικές τοιχογραφίες διατηρούν ως σήμερα την ατμόσφαιρα της εποχής.
Σήμερα το κτίριο στεγάζει το Πνευματικό Κέντρο και τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Ερμούπολης. Στο κηπάριό της στέκονται οι προτομές των λογίων της Σύρου, του Δημητρίου Βικέλα, του Εμμανουήλ Ροΐδη, του Τιμολέοντος Αμπελά, της Ρίτας Μπούμη-Παπά, του Κωστή Μπαστιά και του Γεωργίου Σουρή, του οποίου το όνομα φέρει η Στοά μας.
Το Λύκειο των Ελληνίδων Σύρου
Το Λύκειο των Ελληνίδων Σύρου ιδρύθηκε το 1915 και είναι το πρώτο περιφερειακό παράρτημα μετά την ίδρυση του Κεντρικού Λυκείου των Ελληνίδων στην Αθήνα το 1911. Μένει πιστό στους σκοπούς της ιδρύτριας Καλλιρρόης Παρρέν: την προστασία της γυναίκας, της μητέρας και του παιδιού και τη διάσωση και διάδοση των εθνικών παραδόσεων, ηθών και εθίμων.
Μεγάλοι ευεργέτες δώρισαν τις οικίες τους στο Λύκειο, αναγνωρίζοντας την κοινωνική και πολιτιστική του προσφορά. Το 2015 γιόρτασε τα εκατό του χρόνια φιλοξενώντας στην Ερμούπολη το Πανελλήνιο Συνέδριο των Λυκείων, και τον Οκτώβριο του 2023 εγκαινίασε το Ιστορικό και Λαογραφικό του Μουσείο.
Τα Βαπόρια και ο Άγιος Νικόλαος
Το 1848 άρχισαν να χτίζονται τα Βαπόρια, η αριστοκρατική συνοικία της Ερμούπολης, με τα νεοκλασικά αρχοντικά που ορθώνονται κυριολεκτικά μέσα στη θάλασσα, καθώς και ο μεγαλοπρεπής ναός του Αγίου Νικολάου, πολιούχου της πόλης.
Ο Γεώργιος Σουρής, τέκνο της Ερμούπολης
Ο Γεώργιος Σουρής γεννήθηκε στην Ερμούπολη στις 2 Φεβρουαρίου 1853. Ο «σύγχρονος Αριστοφάνης», όπως χαρακτηρίστηκε, εξέδωσε από τις 2 Απριλίου 1883 έως το 1918 την έμμετρη σατιρική εφημερίδα «Ο Ρωμηός» και προτάθηκε πέντε φορές για το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Η Στοά μας τιμά το όνομά του και την πνευματική παράδοση της πόλης που τον ανέδειξε.
Η Σύρος μέσα στον χρόνο
Πηγές φωτογραφιών
Φωτογραφίες από το Wikimedia Commons, σε σμίκρυνση, με τις άδειες που αναφέρονται.
- Η Ερμούπολη από το λιμάνι — Zacharias Mitzelos, CC0
- Το ιστορικό Νεώριο, ναυπηγείο σε λειτουργία από το 1861 — Leeturtle, CC BY-SA 3.0
- Άνω Σύρος, ο μεσαιωνικός οικισμός πάνω από την Ερμούπολη — Sgroey, CC BY-SA 4.0
- Η Πλατεία Μιαούλη με τον ανδριάντα του ναυάρχου — Zacharias Mitzelos, CC0
- Το Δημαρχείο Ερμούπολης, έργο του Ερνέστου Τσίλλερ — Glorious 93, CC BY-SA 4.0
- Το Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων», 1864 — Zacharias Mitzelos, CC0
- Τα Βαπόρια, η αριστοκρατική συνοικία της Ερμούπολης — Belisa, Public domain
- Η Ερμούπολη το σούρουπο — Zde, CC BY-SA 4.0
- Η οροφή του Θεάτρου Απόλλων — Zacharias Mitzelos, CC0
- Το κλιμακοστάσιο του Θεάτρου Απόλλων — Zacharias Mitzelos, CC0
- Ο Άγιος Νικόλαος, πολιούχος της Ερμούπολης — Cpandmg, CC BY-SA 4.0
- Η Σύρος τον 19ο αιώνα (λευκωματίνη) — Library of Congress, Public domain
- Το λιμάνι της Σύρου σε χαλκογραφία του 19ου αιώνα — Wellcome Collection, CC BY 4.0
- Η Ερμούπολη το 1897 — Lambart (1897), Public domain